Sözlükte "kategori" ne demek?

Ulamkategori

Cümle içinde kullanımı

Bunları dört beş kategoride toplayabiliriz.
- H. Taner

Kategori kelimesinin ingilizcesi

n. category, predicament
Köken: Fransızca

Kategori nedir? (Felsefe)

Bir bilimin en temel, en genel kavramları.

Felsefi kategoriler, maddenin en temel belirlenimlerinin ve gelişiminin düşünceye yansımasını sağlayan en genel kavramlardır. Bu anlamda —bilgi edinme/bilgi’ nin düğüm noktaları olup tüm bilimler için temel bir önem taşırlar. Kategorilerin felsefedeki ve tek tek bilimsel araştırmalardaki önemini, dört kategorik ayırım yapan Platon fark etmişti: Özdeşlik, farklılık, kalıcılık, değişim. Kategori öğretisinin asıl kurucusu, varlık için on kategori saptayan Aristoteles1 ti. Bu kategoriler: Cevher, bağıntı, nicelik, nitelik, mekan, zaman, etkileme, etkilenme, davranma (tavır), konum idi. İlk kez Aristoteles kategoriler arasında sistemli bir bağlantı kurmuştur. Skolastik, altı kategori tanıyordu: varlık ya da öz, nicelik, nitelik, hareket -değişim-, ilişki, davranış.

Descartes ve Locke kategorilerin sayısını üçe indirdiler: cevher, durum, ilişki. Kant, üçlü dört gurupta derlediği on iki kategoriden oluşan bir cetvel geliştirdi: 1) birlik, çokluk, bütünlük 2) gerçek, hiçlik, sınırlama 3) cevher, nedensellik, karşılıklı-etki 4) olasılık, varlık, zorunluk. Marks-öncesi felsefede, kategorileri birbirlerinden sistemli olarak türetmeye ve birbirine bağlamaya çalışan Hegel, en geniş kapsamlı kategori sistemini geliştirmişti. Ona göre, kategoriler, kendisinden öncekilerin öne sürdükleri gibi, sabit şeyler olmayıp, oluşmuş şeylerdi yani tarihsel gelişme fikrini, bunlara da uygulamıştı. Böylece, idealist bir çerçeve içinde de olsa, kendisinden önceki düşünürlerinden hepsi, kategori anlayışlarıyla bilgi edinme -düşünme- alanında takılıp kalırlarken, Hegel, kategoriler aracılığıyla nesnel gerçeğin önemli uğraklarını kavramayı başarmıştı.

Örneğin Kant için kategoriler, düşüncenin, temel kavramları, düşüncenin katıksız- biçimleriydiler ve düşünce bunlar aracılığıyla duyumlarla elde edilen ampirik bilgi malzemesini işleyip düzenliyordu. Kantçı kategori kavramına nesnel gerçek için hiçbir şey tekabül etmez. Hegel-öncesi felsefedeki diğer kategorilere nesnel karakter yakıştırılıyorsa da, bu, varlık ile düşüncenin özdeşliği postülası yardımıyla olmaktadır, yani nesnel gerçek, genel bağıntılarında kategorilere uymaktadır, çünkü düşünce ile nesnel gerçek eş düzenlidirler.

Marksçı-Leninci felsefe için kategoriler, nesnel gerçekteki bağıntılarının en genel yansılarıdırlar. Ayrıca sabit değillerdir, tarihsel olarak ortaya çıkmış değişen şeylerdir. Bu bakımdan Marksçı-Leninci felsefe için daima sabit kalan ve kapalı, bitmiş bir kategori olamaz, tersine bunlar felsefenin mevcut gelişimiyle birlikte gelişirler bu, gelişime ve tek tek bilimlerin bilgi düzeyine bağlıdırlar. Marksçı-Leninci felsefede kategoriler, diyalektik maddeci dünya görüşünün bütününün temel direkleri olup bağlamlı bir sistem oluştururlar. Bu sistemin orta direği, madde kategorisidir. Buna sıkıca bağlı olan kategoriler ise, maddenin varoluş tarzını ve varlık biçimini yansıtan zaman ve mekan kategorileriyle, toplumun maddi varoluş tarzıyla ilintili olan toplumsal varlık, toplumsal bilinç, pratik gibi kategorilerdir.

Madde ve hareket kategorileri, bağlamlılık, nedensellik ve karşılıklı-etki, zorunluk ve rastlantısallık kategorilerinden olduğu kadar yasa kategorisinden de ayrı tutulamaz çünkü bunların hepsi, maddenin temel, genel belirlenimlerini dile getirirler. Diyalektik maddeciliğin diğer tüm kategorileri de bu tarzda birbirine bağlıdırlar ve bunların ilişkileri -bağımlılık, eşgüdüm ve karşılıklı bağıntılılık ilişkisi gibi- çeşitli biçimlerde olabilir.

Kategoriler diyalektik maddeciliğin ilkeleriyle ve yasalarıyla özdeş değillerdir, ama onlarla sıkı bir bağlamlılık içinde bulunurlar. Yasalar kategori bağlantılarıyla ifade edilirler-örneğin karşıtların bütünlüğü ve birbirleriyle savaşımı yasası-.

Diyalektik ve tarihsel maddeciliğin kategorileri teorik ve pratik bakımdan büyük önem taşırlar. Marksçı-Leninci felsefenin anlaşılması için kategoriler vazgeçilmez karakterdedir çünkü temel kategorilerle, diyalektik ve tarihsel maddeciliğin konuları, ilkeleri ve yasaları kapsamlı bir şekilde dile getirirler.

Çeşitli bilimlerin önemli sonuçlarının nesnel genelleştirilmesi olan kategoriler tek tek bilimlere yöntemsel yol göstericiler olarak hizmet edebilirler. Tek tek bilimlerin temel kategorileri felsefi kategorilerle bağlamlılık içindedir. Bu bağlanıldığın araştırmalarda göz önünde tutulması, bilimsel ilerlemeyi kolaylaştırır ve hızlandırır.

Felsefi kategoriler, ayrıca düşüncenin bilgi edinme faaliyetinde de önemli bir rol oynarlar. Bir kez ortaya çıktıktan sonra göreceli bir bağımsızlık kazanırlar ve bilgi edinilen her yeni konuda, hazır biçimler olarak ortaya çıkıp, bilgisi edinilen konunun düşüncede işlenmesine yardımcı olurlar. Bu anlamda kategori, genel olarak nesnel ve ampirik bir kökene ve içeriğe sahip olduğu halde, bilgi edinme süreci içinde işlevsel bir a-priorilik kazanır.

Diyalektik maddeci kategori öğretisinin Marks, Engels ve Lenin tarafından ortaya konan esaslara göre işlenip geliştirilmesi, günümüzde Marksçı-Leninci felsefenin başta gelen sorunlarındandır. Diyalektik.